آشنایی با گردآورنده نهج البلاغه
کتاب نهج البلاغه، بوسیله ابوالحسن محمد بن حسین موسوی، معروف به «سید رضی» گردآوری شده است. وی در سال ۳۵۹ هجری قمری در بغداد، در منزل ابو محمد حسین بن موسی، از بانوئی پاک بنام فاطمه متولد شد. نسب وی از سوی پدر به امام کاظم علیه السلام و از سوی مادر به امام سجاد علیه السلام می رسد. از این رو به «ذوالحسبین» و «شریف رضی» شهرت یافت.
ایشان از ابتدای کودکی همراه برادرش (سید مرتضی) مشغول به تحصیل علوم مقدماتی شد. بزرگترین استاد وی، شیخ مفید – از فقهاء و محدثین و متکلمین شیعی- است .
داستان شاگردی سید رضی و برادرش سید مرتضی نزد شیخ مفید:
مولف کتاب الدرجات الرفیعه می گوید: شیخ مفید شبی در خواب دید حضرت زهرا سلام الله علیها دست دو فرزند کوچکش، حسنین علیهم السلام را گرفته و وارد مسجد شد و آنها را به وی سپرد و گفت: به این دو فرزندم فقه بیاموز. شیخ مفید شگفت زده و متحیر از خواب برخاست. چون صبح شد، مطابق معمول به آن مسجد رفت. مدتی نگذشته بود که دید فاطمه مادر سید رضی وارد مسجد شد، در حالی که فرزندان کوچکش سید رضی و سید مرتضی را به همراه داشت. شیخ مفید تا آنان را دید از جا برخاست و سلام کرد. فاطمه رو به شیخ کرد و گفت: ای شیخ! این دو تن، فرزندان من هستند، آنان را به نزد شما آورده ام که به ایشان فقه بیاموزی. شیخ مفید به یاد خواب شب گذشته خویش افتاد و گریه کرد و آنگاه قضیه خواب خود را بازگو نمود. بنابراین شیخ مفید به تعلیم و تربیت آن دو کودک همت گماشت.[۱]
بیش از ده سال از سن سید رضی نگذشته بود که به سرودن شعر پرداخت و چنان در انواع شعر هنرنمایی کرد که شگفتی بسیاری از بزرگان علم و ادب و سیاست را برانگیخت و همگان را به تحسین واداشت. وی در عرصه ادبیات عرب نیز مایه مباهات همگان شد و در نظم و نثر شگفتی ها آفرید. نقل کرده اند که صاحب بن عباد – ادیب، سخن شناس و نویسنده بی بدیل دوران- با قطعه ای از اشعار سید رضی روبرو شد و چنان شیفته گردید که کسی را به بغداد فرستاد تا از روی دیوان سیدرضی نسخه ای بردارد و برای او ببرد.
شریف رضی در بیست سالگی به درجه اجتهاد رسید و در تمام علوم متداول فقه، اصول، تفسیر، حدیث و علم کلام مهارت یافت و در سی سالگی حافظ کل قرآن شد و از نظر روحیات بلند و نظریات عمیق نیز از مفاخر خاندان پاک پیامبر صلی الله علیه و آله محسوب می شد.
«ابن ابی الحدید» در شرح نهج البلاغه اش درباره ایشان چنین می نویسد:
« او دانشمندی ادیب، شاعری روشنگر، در شعر از نظر تعبیرات و جمله بندی زیبا و از نظر معنی عمیق، و در قسمت های مختلف سخن و شعر قوی و نیرومند بود. به هر کدام از فنون شعر و سخن می پرداخت، افراد را در شگفتی قرار می داد، در عین حال نویسنده ای بزرگ، مردی عفیف، شریف النفس، بلند همت و سخت پایبند به دستورات دینی و قوانین آن بود.»
سید رضی با وجود گرفتاری های بسیار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و با وجود مشاغل مهم و حساس و وقت گیری همچون: نقابت طالبیان، امارت حج و نظارت دیوان مظالم، آثاری مهم بر جا گذاشته است که هر یک در نوع خود، ممتاز است که البته برخی از آنها به جا مانده و بسیاری از آنها از میان رفته، که جزء نام و نشانی از آنها در دست نیست. آن چه باقی مانده، برهانی قاطع در اثبات فضل، کمال، عمق اندیشه و تبحر وی در عرصه های علم و ادب است؛ از جمله: حقائق التأویل فی متشابه التنزیل، مجازات الآثار النبویه، دیوان الشریف الرضی؛ اما مهمترین اثر وی، نهج البلاغه است.
سید رضی در سال ۴۰۶ ه.ق و در ۴۷ سالگی وفات نمود. بدن او را به کربلا بردند و در کنار قبر پدرش، حسین بن موسی دفن کردند.
…………………………………………………………………………………..
کمیت و باب بندی نهج البلاغه
نهج البلاغه گزیده ای است از کلام حضرت علی علیه السلام که سید رضی آن را در سه بخش تنظیم نموده است:
- خطبه ها و فرمان ها: در این بخش علاوه بر خطبه ها، قسمت های مهمی از منتخبات سخنان آن حضرت که به منزله خطبه است و به مناسبت حوادث مختلف و پیشامدهای گوناگون ایراد شده است، ذکر می شود. تعداد خطبه های نهج البلاغه، طبق تنظیم سید رضی، ۲۳۹ و طبق شماره گذاری دیگر، ۲۴۱ خطبه است.
- نامه ها و پیغام ها: در این بخش، نامه های حضرت علی علیه السلام به فرمانداران و استانداران کشور اسلام و همچنین نامه هائی که به دشمنان و مخالفانش نوشته، گردآوری شده است. در این قسمت عهدنامه ها و وصیت نامه هایی نیز آمده است که مجموعا، ۷۹ نامه و عهدنامه می باشند.
- کلمات حکمت آمیز و موعظه ها: در این قسمت، برگزیده سخنان حکمت آمیز امیرمومنان، و برگزیده ای از پاسخ سؤالات آن حضرت و سخنان کوتاهی که درباره مسائل مختلف فرموده اند، بیان گردیده است. در این بخش ۴۸۰ کلمه کوتاه و حکمت آمیز آمده است.
سید رضی خود تصریح کرده است که آن چه در این مجموعه گرد آمده است، منتخب و گزیده ای از سخنان امیرمومنان علیه السلام است، نه همه آن چه از آن حضرت در کتاب ها موجود بوده است. طبق گفته مسعودی و یعقوبی – از مورخان نامدار- ، در قرون سوم و چهارم بیش از چهارصد خطبه در میان مردم رایج بوده است و آنچه شریف رضی گزینش کرده، بخشی از مجموعه فراوان مطالب حضرت علی علیه السلام در کتاب ها بوده است.
………………………………………………………………………………………
امتیازات نهج البلاغه
۱- فصاحت و بلاغت :
آنچه در وهله نخست، در نهج البلاغه می درخشد و انسان را شیفته خود می سازد، ارزش ادبی این کتاب از نظر فصاحت و بلاغت است. مطالب عمیق و متنوع و لطیف آن در قالب بلیغ ترین عبارت ها ادا شده است؛ به گونه ای که نهج البلاغه میان آثار بشری، از زیبایی و ارزش ادبی والایی برخوردار است. همین جلوه های بلاغت است که پیوسته اهل معرفت و حکمت و دوستداران زیبایی را – از هر مذهب و مرامی – مجذوب خود ساخته و به تأمل و تعمق در آن وا داشته است.
جرج جرداق مسیحی، ادیب بلند پایه لبنانی نیز، نهج البلاغه را معجزه قولی و اعجاز ادبی دانسته و در بخشی از کتاب خود به شگفتی های آن پرداخته و با نگاهی زیباشناسانه جلوه های بلاغت و شگفتی های حکمت آن را در معرض دیده و دل قرار داده است.
۲- تنوع موضوعی نهج البلاغه
یکی دیگر از ویژگی های شگفت آور نهج البلاغه این است که در برگیرنده مباحث گوناگون و متنوع، آن هم در اوج زیبایی و شیوایی و عمق معانی است. این کتاب به تبع قرآن کریم مجموعه ای است از: ۱) بحث های توحیدی و معارف حقیقی؛ ۲) مباحث نبوت و هدایت الهی؛ ۳) معرفی جامعیت اسلام و فهم درست آن و تبیین هندسه صحیح اسلام؛ ۴) بحث از کائنات و خلقت؛ ۵) ارائه نظام نامه رهبری و سیاسیت، و مدیریت و حکومت و عدالت؛ ۶) بیان مواعظ و آموزش حکمت؛ ۷) تبیین تاریخ و درس عبرت؛ ۸) مباحث معاد و قیامت؛ ۹) راه بندگی و عبودیت؛ و هزاران موضوع اصلی و فرعی دیگر، با بیانی بدیع، لطیف و مسحورکننده.
۳- عمق مطالب
مطالب نهج البلاغه به گونه ای است که در هر موضوع به ظاهر آن بسنده نشده، بلکه بیانی عمیق از هر امر در قالبی زیبا خواننده و دقت کننده را همراه خود می سازد. از طرفی نیز این مطالب دارای درجات و مراتب متعدد است و هر کس در خور فهم و درک و مراتب علمی و فکری اش از آن بهره می برد.
۴- تأثیرگذاری
از دیگر وجوه این کتاب تأثیرگذاری آن بر خواننده و نفوذ آن در جان تدبر کننده آن است.
به عنوان نمونه، ابن ابی الحدید درباره خطبه ۲۲۱ می نویسد :
«من به همه آنچه امت ها بدان سوگند یاد می کنند، سوگند می خورم که از پنجاه سال پیش تاکنون، بیش از هزار بار این خطبه را خوانده ام و هرگز نشده آن را بخوانم، مگر آن که در درونم لرزش و ترس و موعظه ای تازه پیدا شده است. این کلمات به شدت در دل و جانم تأثیر گذاشته و اعضا و جوارحم را به لرزه افکنده است …».
۵- راه گشایی
نهج البلاغه در زمینه های گوناگون، مطالبی اساسی دارد که می توان با پرسش از این کتاب در موضوعات مختلف فردی، سیاسی، اجتماعی، تربیتی، اعتقادی، فرهنگی، اقتصادی، و… به پاسخ های ناب و بدیع دست یافت .
۶- اهمیت داشتن این کتاب به خاطر منسوب بودن آن به حضرت علی علیه السلام
این کتاب احادیث شخصی است که همه مسلمانان او را به عنوان خلیفه پیامبر می شناسند و برای او احترام قائل هستند.
…………………………………………………………………………………..
اعتبار نهج البلاغه
نهج البلاغه اثری محکم و معتبر است که احتمال وجود مطالبی خلاف روح اسلام و مخالف قرآن و مغایر با مسلمات عقلی، حسی و تجربی در آن بسیار کم است.
هر چند که نهج البلاغه تألیف سید رضی است و او مطالب امام را از کتاب های مختلف گزینش و استخراج کرده و بدین صورت تنظیم نموده است و در هر تألیف بشری، احتمال خطا وجود دارد، ولی نهج البلاغه در مجموع، معتبرترین و متقن ترین متن تألیفی فرهنگ اسلامی است.
گذشته از دقت علمی سید رضی در تألیف، باید اذعان کرد که هیچ سندی گویاتر و محکمتر از الفاظ و معانی آن نیست و نهج البلاغه خود برترین شاهد صحت صدور آن از امیرمومنان است. این کتاب از نظر لفظ و معنا در حد اعجاز است و چه کسی جز علی علیه السلام میتوانسته چنین معجزه آسا سخن گوید؟
الفاظ و معانی نهج البلاغه چنان است که نظیر آن از نوابغ سخنوران تاریخ صادر نشده است. از محالات است که کسی بتواند چنین مجموعه ای بسازد. ممکن نیست کسی بتواند با نهج البلاغه همتایی نماید؛ چنانکه بزرگانی با مقایسه برخی خطبه ها و سخنان امیر بیان، علی علیه السلام با خطبه ها و سخنان نام آوران عرصه فصاحت و بلاغت، غیر قابل قیاس بودن کلام امیرمومنان علیه السلام را با احدی ثابت کرده اند.
البته برخی در انتساب نهج البلاغه به امام تردید کرده اند، اما اسناد فراوان موجود درباره مطالب این اثر، به روشنی این توهم را زایل می سازد و بی گمان، نهج البلاغه در مجموع بیانات و مکتوبات امیرمومنان است.
ابن ابی الحدید می نویسد :
« بسیاری از هواپرستان می گویند بخشی عظیم از نهج البلاغه را دسته ای از سخنوران شیعی ساخته و پرداخته اند، و چه بسا قسمت هایی از این کتاب را به سید رضی و دیگران نسبت داده اند؛ اما اینان کسانی هستند که پرده عصبیت، چشم حقیقت بینشان را کور کرده و از راه مستقیم و آشکار حق منحرف گشته اند.»[۲]
وضع نهج البلاغه، بنا به این تصور که از حضرت علی علیه السلام نباشد، از دو حال خارج نیست :
- یا تمامی آن از دیگران است؛ که بطلان این صورت آشکار است؛ زیرا صحت اسناد بعضی از قسمت های آن به علی علیه السلام به تواتر ثابت شده، و همه یا اغلب محدثان و بسیاری از مورخان، قسمت های زیادی از آن را نقل کرده اند و چون شیعه نبوده اند، کسی نمی تواند نقل آنان را به غرضی حمل کند.
- یا بخشی از آن از دیگران است؛ این صورت نیز واضح البطلان است؛ زیرا کسی که به علم بیان و آیین سخن و خطابه آشنا و مأنوس باشد، بی تردید سخن فصیح و افصح و کلام اصیل و جدید را از هم باز می شناسد و چنانچه در برابر دفتری شامل مجموعه ای از سخنان دو یا چند خطیب قرار گیرد، اختلاف سبک و تفاوت سخن را در می یابد. در حالی که خواننده وقتی با تأمل در نهج البلاغه می اندیشد، همه را برخوردار از یک روح و جوهر، و دارای یک طرز و سبک بدون هیچ اختلافی می یابد .
.
.
[۱] . این داستان در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۱، ص۴۱ نیز آمده است.
[۲] . شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۱۰، ص۱۲۷ – ۱۲۹
بازدیدها: 504