درسنامه «دانش خانواده»

مقدمه

یکی از مهم‌ترین نیازهای انسان که بیشتر در دوران بلوغ و جوانی خود را نشان می‌دهد، نیاز به «دوستی با جنس مخالف» است. این نیاز غالباً از نیازهای اساسی‌تری مانند نیاز عاطفی و نیاز جنسی سرچشمه می‌گیرد.

از آنجا که این نیاز، با توجه به سرچشمه‌های آن، بسیار قوی است و بسیاری از ابعاد ذهنی، روانی و رفتاری انسان را درگیر می‌کند، توجه نادرست به آن می‌تواند پیامدهای ناگواری به دنبال داشته باشد. بنابراین لازم است این نیاز به‌درستی مدیریت شود.

در این بحث به بررسی برخی از ابعاد آن می‌پردازیم.

الف) علل دوستی با جنس مخالف

• مشارکت اجتماعی یا علمی در محدوده روابط انسانی و بدون دخالت تمایلات نفسانی؛
• همسریابی؛
• شناخت ویژگی‌های جنس مخالف به بهانه تنظیم زندگی با همسر آینده بر اساس آن شناخت.
  نکته: انتخاب چنین شیوه‌ای برای شناخت خصوصیات جنس مخالف درست نیست؛ زیرا اولاً دوستانی که از جنس مخالف‌اند، هر یک ویژگی‌های فردی خاصی دارند که لزوماً با ویژگی‌های همسر آینده یکسان نخواهد بود. ثانیاً آسیب‌های دوستی‌های بی‌سرانجام با جنس مخالف بسیار بیشتر از آن است که ارزش چنین تجربه‌ای را داشته باشد. بنابراین برای به‌دست آوردن شناخت کلی از جنس مخالف، بهترین راه مطالعه کتاب‌های علمی در این زمینه و توجه به ویژگی‌های پدر و مادر، خواهر و برادر و سایر بستگان از جنس مخالف است.
• کمبود محبت و خلأ عاطفی؛
• احساس قدرت (برخی افراد با تسخیر قلب و جسم جنس مخالف، در درون خود احساس قدرت می‌کنند و در میان دوستان نیز احساس اعتبار می‌یابند؛ ازاین‌رو به دنبال چنین روابطی می‌روند)؛
• فرار از مشکلات (برخی افراد به جای حل منطقی مسائل زندگی، به خوش‌گذرانی با جنس مخالف روی می‌آورند)؛
• سردی و یکنواختی زندگی (که موجب می‌شود برخی برای تجربه هیجان و تنوع به چنین روابطی روی آورند. این حالت بیشتر در افرادی دیده می‌شود که هدف و برنامه روشنی در زندگی ندارند)؛
• تأثیر ماهواره، اینترنت، فیلم‌ها و سایت‌های غیراخلاقی؛
• لذت جنسی؛
• فرهنگ خانوادگی.

ب) پیامدهای دوستی‌های هوس‌آلود با جنس مخالف

• ایجاد اختلال در تمرکز فکری؛
• ایجاد اضطراب (این نوع روابط معمولاً پنهانی و همراه با اضطراب است و این اضطراب به‌تدریج موجب ضعف اراده و بروز برخی مشکلات روانی می‌شود)؛
• ایجاد ناراحتی‌های روحی و روانی (در این نوع دوستی‌ها هیچ‌گونه تعهد الزام‌آوری وجود ندارد؛ بنابراین هر یک از طرفین می‌توانند بدون توجه به احساسات دیگری به رابطه پایان دهند. این امر ممکن است صدمات جبران‌ناپذیری به دنبال داشته باشد و فرد رهاشده را دچار احساس حقارت، بازیچه بودن و مشکلات روانی کند)؛
• ضعف اعتماد (این روابط معمولاً با بی‌اعتمادی همراه است؛ زیرا هر دو طرف احتمال می‌دهند همان‌گونه که این رابطه به‌راحتی شکل گرفته، روابط دیگری نیز شکل گرفته یا در آینده شکل خواهد گرفت)؛
• سلب یا تضعیف حمایت‌های خانوادگی و اجتماعی، به دلیل تعارض با هنجارهای خانواده و جامعه؛
• کاهش شانس ازدواج موفق، به‌ویژه برای دختران؛
• افزایش ازدواج‌های ناپایدار (در این دوستی‌ها روابط اغلب بر اساس جاذبه‌های ظاهری شکل می‌گیرد و شرط اساسی یک ازدواج موفق ـ یعنی رعایت کفویت و هم‌سطح بودن طرفین ـ در آن‌ها لحاظ نمی‌شود؛ در نتیجه احتمال موفقیت کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، ارتباط عاطفی دو جنس به وابستگی می‌انجامد و نقص‌ها کمتر دیده می‌شوند. چنان‌که پیامبر اکرم فرمودند: «دوست داشتن هر چیزی، انسان را کور و کر می‌کند.» اما هنگامی که هیجانات فروکش می‌کند، نقص‌ها آشکار می‌شود و این امر به کاهش رضایت زناشویی و بروز اختلافات خانوادگی می‌انجامد. به همین دلیل، طبق برخی تحقیقات انجام‌شده در آمریکا، از هر صد ازدواج عشقی، ۹۳ مورد با شکست مواجه شده است و در فرانسه نیز عمر متوسط چنین ازدواج‌هایی حدود سه ماه و نیم گزارش شده است.)
• آسیب به دختران (در این نوع روابط معمولاً عشق با هوس یکی پنداشته می‌شود. عشق واقعی همراه با احترام، اعتماد، تعهد، صمیمیت، گذشت، یاری، درک و همدلی است؛ اما در هوس‌رانی ابراز محبت‌ها عمیق نیست و فرد غالباً به دنبال رابطه جنسی است. ازاین‌رو در بسیاری از این دوستی‌ها، هرچند انگیزه اولیه رابطه‌ای دوستانه بوده است، اما در نهایت عفت و کرامت دختر آسیب می‌بیند)؛
• ارتکاب گناه (این روابط از نظر دینی حرام و گناه‌آلود است. لذت گناه زودگذر است، اما آثار و پیامدهای آن باقی می‌ماند. خداوند متعال که به مصالح واقعی انسان آگاه است، دوستی هوس‌آلود با جنس مخالف را در قرآن نکوهش کرده و با تعبیر «مُتَّخِذِی أَخْدَان» و «مُتَّخِذَاتِ أَخْدَان» (دوست‌گیرندگان از جنس مخالف) مردم را از چنین روابطی برحذر داشته است. همچنین می‌فرماید: «و هر کس ایمان را انکار کند، عملش تباه می‌شود و در آخرت از زیانکاران خواهد بود.» از این رو حضرت علی علیه‌السلام فرمودند: «ای مردم! تقوا پیشه کنید؛ زیرا صبر بر تقوا آسان‌تر از صبر بر کیفر الهی است.»

ج) مهارت‌های رفتاری در روابط با جنس مخالف

اگر احساس کردید نسبت به فردی از جنس مخالف علاقه‌مند شده‌اید:

1. با وجود کشش شدید امیال نفسانی، حریم الهی را در روابط خود حفظ کنید و بُعد معنوی خویش را تقویت نمایید. این روایت را به یاد داشته باشید:
«خداوند به جوانی که بندگی می‌کند بر فرشتگان مباهات می‌کند و می‌فرماید: به بنده من بنگرید که به خاطر من از تمایلات نفسانی خود چشم پوشیده است.»

پیامبر اکرم نیز فرمودند: «هر کس عاشق شود و عشق خود را پنهان دارد و عفت پیشه کند و صبر نماید، خداوند او را می‌آمرزد و وارد بهشت می‌کند.»

2. برای پرهیز از وابستگی:

• احساس خود را آشکار نکنید؛
• با او تعامل کاری یا ارتباط نزدیک نداشته باشید؛
• نگاه و رفتار خود را کنترل کنید؛ زیرا احساسات حتی بدون کلام نیز منتقل می‌شوند؛
• به گونه‌ای رفتار نکنید که او تصور کند شما اهل روابط ناسالم هستید؛
• اگر فکر می‌کنید او فرد مناسبی برای ازدواج است، اگر پسر هستید مستقیماً یا با واسطه، و اگر دختر هستید با کمک فردی امین و باتجربه، نظر او را درباره ازدواج جویا شوید؛ زیرا ممکن است او تمایلی به ازدواج با شما نداشته باشد و این آگاهی مانع از سردرگمی و فرسودگی ذهنی شما خواهد شد.

3. اگر فردی با وجود وعده‌هایش به شما بی‌وفایی کرد و از ازدواج سرباز زد، شکست عاطفی خود را مدیریت کنید و اجازه ندهید احساسات، امید به زندگی و مسیر رشد و کمال شما را تضعیف کند. این سخن خداوند را به یاد داشته باشید:
«چه بسا چیزی را ناخوش دارید و آن برای شما خیر است و چه بسا چیزی را دوست دارید و آن برای شما شر است.»

4. اگر به این نتیجه رسیدید که فرد مورد علاقه شما صلاحیت همسری ندارد، هرچه زودتر رابطه را به‌طور قاطع قطع کنید. قطع تدریجی رابطه احتمال برقراری مجدد آن را افزایش می‌دهد. پیش از اعلام تصمیم خود، واکنش‌های احتمالی طرف مقابل را پیش‌بینی کرده و برای آن پاسخ آماده کنید تا گفت‌وگو برای شما آسان‌تر باشد.
برای فراموش کردن فردی که به او دلبسته بودید:

• به خود زمان بدهید؛
• ویژگی‌های منفی او را به یاد آورید و به خود بگویید که او شایسته شما نبوده است؛
• با خود بگویید معلوم نیست اگر با او ازدواج می‌کردید خوشبخت می‌شدید؛ شاید برخی ویژگی‌های ناشناخته او زندگی را تلخ می‌کرد؛
• از نگاه کردن به او، گفت‌وگو، پیام دادن و هر چیزی که احساسات شما را تحریک می‌کند پرهیز کنید؛
• از تهدیدهای احتمالی او نترسید؛ زیرا نشان دادن ضعف، دامنه تهدیدها را افزایش می‌دهد؛
• هرگاه فکر او به ذهن‌تان آمد، به خدا پناه ببرید، وضعیت خود را تغییر دهید و به کارهای مثبت و مفید بپردازید؛
• از تنهایی بپرهیزید و روابط خود را با بستگان و دوستان مؤمن و بانشاط تقویت کنید؛
• به خود یادآوری کنید که این جدایی اگرچه سخت است، اما چون در مسیر رضای الهی قرار دارد، کاری ارزشمند است؛
• در کنار دعا و توکل به خداوند، برای ازدواج با فردی شایسته تلاش کنید و این سخن پیامبر را همواره به یاد داشته باشید:
  «کسی که به آنچه از دست رفته امید نبندد آسوده است، و کسی که به آنچه خدا روزی او کرده خرسند باشد شادمان خواهد بود.»