«حس» یکی از مهمترین ابزارهای شناخت حصولی و علم تجربی است که بهره وری صحیح از آن مورد تأکید آیات فراوانی قرار گرفته است.
قرآن، انسان را در ابتدا فاقد هرگونه علم و آگاهیِ برآمده از حواس ظاهری می داند؛ ولی او را موجودی مجهز به ابزارهای شناخت حسی معرفی می کند:
وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛[1]
و خداوند شما را از شکم مادرانتان خارج نمود در حالى که هیچ چیز نمى دانستید؛ و براى شما، گوش و چشم و عقل قرار داد، تا شکر نعمت او را بجا آورید!
از این رو، همگان را به بهره گیری صحیح از حواس ظاهری خود در شناخت عالم طبیعت و موجودات آن ترغیب می کند؛ از جمله اینکه می فرماید:
أَ فَلایَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَى السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَى الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ وَ إِلَى الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ؛[2]
آیا آنان به شتر نمى نگرند که چگونه آفریده شده است؟! و به آسمان نگاه نمى کنند که چگونه برافراشته شده؟! و به کوه ها که چگونه در جاى خود نصب گردیده! و به زمین که چگونه گسترده و هموار گشته است؟!
همچنین کسانی را که از ابزارهای حسی خود به درستی و در راستای تنبه و بیداری بهره نگیرند، سرزنش کرده و آنان را اهل جهنم دانسته است:
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ؛[3]
به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم؛ آنها دلهایى دارند که با آن نمى فهمند؛ و چشمانى که با آن نمى بینند؛ و گوش هایى که با آن نمى شنوند؛ آنها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراهتر! اینان همان غافلانند.
بنابراین با توجه به آیات مذکور و صدها آیه دیگر، روشن می شود که شناخت حسی اهمیت زیادی دارد؛ البته به شرط آنکه در راستای غفلت زدایی، رسیدن به کمال انسانی، شناخت ولیّ نعمت و تشکر از او مورد بهره وری قرار گیرد.
.
حس و خداشناسی
قرآن در آیات گوناگونی ضمن اشاره به برخی از پدیده ها و شگفتی های عالم آفرینش، می فرماید:
إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ؛[4]
در این، نشانه هایى است براى گروهى که عقل خود را به کار مى گیرند.
و در آیه ای نیز می فرماید:
إِنَّ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ؛[5]
یقیناً در آفرینش آسمان ها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه هایى براى خردمندان است.
این گونه تعبیرها نشان می دهد که حواس ظاهری می توانند با مشاهده و مطالعه پدیده های عالم، نشانه ها و داده هایی در اختیار عقل آدمی قرار دهند و او را در تفکر و کشف حقایقی راجع به خدا و اوصاف و افعال الهی یاری رسانند؛ از این رو، آیه در توصیف خردمندان می فرماید:
وَ یَتَفَکَّرُونَ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلا؛[6]
و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین مى اندیشند؛ (و مى گویند:) بار الها! اینها را بیهوده نیافریده اى!
در آیاتی نیز با صراحت اشاره شده که حق تعالی، عالم طبیعت و پدیده های آن را که با ابزار حسی و مشاهده تجربی قابل درکند، برای روشن کردن حقانیت خود و شناساندن ربوبیت و اوصاف کمالیاش قرار داده است:
سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَق؛[7]
به زودى نشانه هاى خود را در کرانه هاى جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا براى آنان روشن شود که بى تردید او حق است.
اللَّهُ الَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً؛[8]
خداوند همان کسى است که هفت آسمان را آفرید، و از زمین نیز همانند آنها را؛ فرمان او در میان آنها پیوسته فرود مى آید تا بدانید خداوند بر هر چیز تواناست و اینکه علم او به همه چیز احاطه دارد!
در احادیث فراوانی نیز به شگفتی های عالم طبیعت و پدیده های مشهود آن اشاره شده،[9] و به استفاده از ابزارهای حسی در شناخت آنها توصیه جدی صورت گرفته است؛ چرا که آن می تواند زمینه ساز درک ربوبیت الهی شود؛ چنانکه امیرالمؤمنین می فرماید:
فَانْظُرْ إِلَى الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ وَ الْمَاءِ وَ الْحَجَرِ وَ اخْتِلَافِ هَذَا اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ تَفَجُّرِ هَذِهِ الْبِحَارِ وَ کَثْرَهِ هَذِهِ الْجِبَالِ وَ طُولِ هَذِهِ الْقِلَالِ وَ تَفَرُّقِ هَذِهِ اللُّغَاتِ وَ الْأَلْسُنِ الْمُخْتَلِفَات فَالْوَیْلُ لِمَنْ أَنْکَرَ الْمُقَدِّرَ وَ جَحَدَ الْمُدَبِّر؛[10]
پس نگاه کن به آفتاب و ماه، و درخت و گیاه، و آب و سنگ، و اختلاف شب و روز، و جوشش دریاها، و فراوانی کوه ها، و بلندای قله ها، و گوناگونی لغت ها و تفاوت زبان ها؛ پس وای بر آن کس که تقدیرکننده را نپذیرد و تدبیرکننده را انکار کند.
حضرت علی معتقد است که خداوند متعال خود را به وسیله نشانه های تدبیری که با حواس ظاهری قابل رؤیتند برای عقلها آشکار ساخته است:
بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِیرِ الْمُتْقَن؛[11]
بلکه به سبب نشانه هاى تدبیر متقنی که به ما ارائه داده، برای عقل ها آشکار شده است.
بنابراین می توان چنین گفت هر فردی که از مشاهدات و داده های حسی و اطلاعات تجربی بیشتری برخوردار باشد، در مقام شناخت خدا و اوصاف کمالی حق، امکان بیشتری برای به کارگیری عقلِ استدلالگر و دستیابی به شناخت عمیق تر دارد.
اما نکته بسیار مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد تشخیص قلمرو شناخت حسی است. بررسی ها و دقت در مطالب قرآنی و روایی مذکور و غیرمذکور، نشان می دهد که حس و مشاهدات تجربی صرفاً در شناخت بُعد ظاهریِ عالم طبیعت و پدیده های مادی آن کارایی دارد و تنها می تواند آدمی را تا مرز ماورای طبیعت راهبری کند، ولی قطعاً در شناخت ماوراء ماده، نمی تواند نقش مستقیمی داشته باشد.
از این رو، درک حسیِ خدا و حقیقتی که قرآن آن را موجودی نامتناهی و غیرمادی توصیف می کند، ممکن نخواهد بود:
لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ؛[12]
چشم ها او را نمى بینند؛ ولى او همه چشم ها را می بیند؛ و او بخشنده و آگاه (از همه) چیز است.
حضرت علی نیز در این زمینه می فرماید:
وَ کَلَّتْ عَنْ إِدْرَاکِهِ طُرُوفُ الْعُیُونِ… لَا تَلْمِسُهُ لَامِسَهٌ وَ لَا تُحِسُّهُ حَاسَّه؛[13]
چشمها از درک او سرگردان شده اند… هیچ لمس کننده ای نمی تواند او را لمس کرده و هیچ احساس کننده ای نمی تواند او را احساس کند.
امام صادق نیز می فرماید:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یُحَسُ وَ لَا یُجَسُّ وَ لَا یُمَسُّ وَ لَا یُدْرَکُ بِالْحَوَاسِّ الْخَمْس؛[14]
ستایش مخصوص خدایی است که حس نمی شود، مورد جست و جو قرار نمی گیرد، لمس نمی گردد، به حواس پنجگانه درک نمی گردد.
اساساً به کارگیری ابزار حسی در حوزه هایی که موضوعات آن قابل مشاهده و تجربه نیستند، نتیجه ای جز گمراهی و خلط روش شناختی نخواهد داشت.
چنانکه به فرموده قرآن، بزرگان قوم بنی اسرائیل، دچار چنین خلطی شده و به حضرت موسی گفتند:
یا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَه؛[15]
اى موسى! ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد؛ مگر اینکه خدا را آشکارا (با چشم خود) ببینیم!
حضرت نیز به اصرار جاهلان قوم بنی اسرائیل که ایمان خود را مشروط به دیدن خدا کرده بودند، به میعادگاه آمد و از خدا خواست که خود را نشان دهد، خداوند متعال نیز فرمود:
لَنْ تَرانی وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانی؛[16]
هرگز مرا نخواهى دید! ولى به کوه بنگر، اگر در جاى خود ثابت ماند، مرا خواهى دید!
قرآن در ادامه می فرماید حضرت حق بر کوه جلوه ای کرد و آن را محو و نابود و همسان با زمین نمود، و حضرت موسی با دیدن آن مدهوش بر زمین افتاد.
بنابراین حواس ظاهری، گر چه در شناخت آثار و آیات تکوینی خدا نقش بسیار مهمی دارند و می توانند زمینه ساز تعقل و معرفتِ خدا گردند، ولی در درک مستقیم حقیقت الهی، فاقد کارآیی می باشند.
.
[1] . سوره نحل: ۷۸.
[2] . سوره غاشیه: ۱۷-۲۰.
[3] . سوره اعراف: ۱۷۹.
[4] . سوره رعد: ۴. و سوره نحل: ۱۲. و سوره روم: ۲۴.
[5] . سوره آل عمران: ۱۹۰.
[6] . سوره آل عمران: ۱۹۱.
[7] . سوره فصلت: ۵۳.
[8]. سوره طلاق: ۱۲.
[9]. از جمله توصیف عجایب خلقت انسان (نهج البلاغه، حکمت ۸) و خفاش (خطبه ۱۵۵) و طاووس (خطبه ۱۶۵). نمونه بسیار برجسته دیگر، حدیث مفصل امام صادق علیه السلام درباره عجایب خلقت انسان و دیگر مخلوقات ، خطاب به مفضل، یکی از شاگردانش است که به توحید مفضل معروف شده است.
[10] . نهج البلاغه: خطبه ۱۸۵.
[11] . همان، خطبه ۱۸۲.
[12] . سوره انعام: ۱۰۳.
[13] . شیخ صدوق، التوحید، ترجمه علی اکبر میرزایی، ص ۳۲.
[14] . همان، ص74.
[15] . سوره بقره: ۵۵.
[16] . سوره اعراف: ۱۴۳.
بازدیدها: ۲