«حس» یکی از مهمترین ابزارهای شناخت حصولی و علم تجربی است که بهره وری صحیح از آن مورد تأکید آیات فراوانی قرار گرفته است.
قرآن، انسان را در ابتدا فاقد هرگونه علم و آگاهیِ برآمده از حواس ظاهری می داند؛ ولی او را موجودی مجهز به ابزارهای شناخت حسی معرفی می کند:
وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛[1]
و خداوند شما را از شكم مادرانتان خارج نمود در حالى كه هيچ چيز نمى دانستيد؛ و براى شما، گوش و چشم و عقل قرار داد، تا شكر نعمت او را بجا آوريد!
از این رو، همگان را به بهره گیری صحیح از حواس ظاهری خود در شناخت عالم طبیعت و موجودات آن ترغیب می کند؛ از جمله اینکه می فرماید:
أَ فَلايَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ؛[2]
آيا آنان به شتر نمى نگرند كه چگونه آفريده شده است؟! و به آسمان نگاه نمى كنند كه چگونه برافراشته شده؟! و به كوه ها كه چگونه در جاى خود نصب گرديده! و به زمين كه چگونه گسترده و هموار گشته است؟!
همچنین کسانی را که از ابزارهای حسی خود به درستی و در راستای تنبه و بیداری بهره نگیرند، سرزنش کرده و آنان را اهل جهنم دانسته است:
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ؛[3]
به يقين، گروه بسيارى از جن و انس را براى دوزخ آفريديم؛ آنها دلهايى دارند كه با آن نمى فهمند؛ و چشمانى كه با آن نمى بينند؛ و گوش هايى كه با آن نمى شنوند؛ آنها همچون چهارپايانند؛ بلكه گمراهتر! اينان همان غافلانند.
بنابراین با توجه به آیات مذکور و صدها آیه دیگر، روشن می شود که شناخت حسی اهمیت زیادی دارد؛ البته به شرط آنکه در راستای غفلت زدایی، رسیدن به کمال انسانی، شناخت ولیّ نعمت و تشکر از او مورد بهره وری قرار گیرد.
.
حس و خداشناسی
قرآن در آیات گوناگونی ضمن اشاره به برخی از پدیده ها و شگفتی های عالم آفرینش، می فرماید:
إِنَّ في ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ؛[4]
در اين، نشانه هايى است براى گروهى كه عقل خود را به كار مى گيرند.
و در آیه ای نیز می فرماید:
إِنَّ في خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ؛[5]
يقيناً در آفرينش آسمان ها و زمين، و آمد و رفت شب و روز، نشانه هايى براى خردمندان است.
این گونه تعبیرها نشان می دهد که حواس ظاهری می توانند با مشاهده و مطالعه پدیده های عالم، نشانه ها و داده هایی در اختیار عقل آدمی قرار دهند و او را در تفکر و کشف حقایقی راجع به خدا و اوصاف و افعال الهی یاری رسانند؛ از این رو، آیه در توصیف خردمندان می فرماید:
وَ يَتَفَكَّرُونَ في خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلا؛[6]
و در اسرار آفرينش آسمانها و زمين مى انديشند؛ (و مى گويند:) بار الها! اينها را بيهوده نيافريده اى!
در آیاتی نیز با صراحت اشاره شده که حق تعالی، عالم طبیعت و پدیده های آن را که با ابزار حسی و مشاهده تجربی قابل درکند، برای روشن کردن حقانیت خود و شناساندن ربوبیت و اوصاف کمالیاش قرار داده است:
سَنُريهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ في أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَق؛[7]
به زودى نشانه هاى خود را در كرانه هاى جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهيم داد تا براى آنان روشن شود كه بى ترديد او حق است.
اللَّهُ الَّذي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً؛[8]
خداوند همان كسى است كه هفت آسمان را آفريد، و از زمين نيز همانند آنها را؛ فرمان او در ميان آنها پيوسته فرود مى آيد تا بدانيد خداوند بر هر چيز تواناست و اينكه علم او به همه چيز احاطه دارد!
در احادیث فراوانی نیز به شگفتی های عالم طبیعت و پدیده های مشهود آن اشاره شده،[9] و به استفاده از ابزارهای حسی در شناخت آنها توصیه جدی صورت گرفته است؛ چرا که آن می تواند زمینه ساز درک ربوبیت الهی شود؛ چنانکه امیرالمؤمنین می فرماید:
فَانْظُرْ إِلَى الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ وَ الْمَاءِ وَ الْحَجَرِ وَ اخْتِلَافِ هَذَا اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ تَفَجُّرِ هَذِهِ الْبِحَارِ وَ كَثْرَةِ هَذِهِ الْجِبَالِ وَ طُولِ هَذِهِ الْقِلَالِ وَ تَفَرُّقِ هَذِهِ اللُّغَاتِ وَ الْأَلْسُنِ الْمُخْتَلِفَات فَالْوَيْلُ لِمَنْ أَنْكَرَ الْمُقَدِّرَ وَ جَحَدَ الْمُدَبِّر؛[10]
پس نگاه کن به آفتاب و ماه، و درخت و گیاه، و آب و سنگ، و اختلاف شب و روز، و جوشش دریاها، و فراوانی کوه ها، و بلندای قله ها، و گوناگونی لغت ها و تفاوت زبان ها؛ پس وای بر آن کس که تقدیرکننده را نپذیرد و تدبیرکننده را انکار کند.
حضرت علی معتقد است که خداوند متعال خود را به وسیله نشانه های تدبیری که با حواس ظاهری قابل رؤیتند برای عقلها آشکار ساخته است:
بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِيرِ الْمُتْقَن؛[11]
بلكه به سبب نشانه هاى تدبير متقنی كه به ما ارائه داده، برای عقل ها آشكار شده است.
بنابراین می توان چنین گفت هر فردی که از مشاهدات و داده های حسی و اطلاعات تجربی بیشتری برخوردار باشد، در مقام شناخت خدا و اوصاف کمالی حق، امکان بیشتری برای به کارگیری عقلِ استدلالگر و دستیابی به شناخت عمیق تر دارد.
اما نکته بسیار مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد تشخیص قلمرو شناخت حسی است. بررسی ها و دقت در مطالب قرآنی و روایی مذکور و غیرمذکور، نشان می دهد که حس و مشاهدات تجربی صرفاً در شناخت بُعد ظاهریِ عالم طبیعت و پدیده های مادی آن کارایی دارد و تنها می تواند آدمی را تا مرز ماورای طبیعت راهبری کند، ولی قطعاً در شناخت ماوراء ماده، نمی تواند نقش مستقیمی داشته باشد.
از این رو، درک حسیِ خدا و حقیقتی که قرآن آن را موجودی نامتناهی و غیرمادی توصیف می کند، ممکن نخواهد بود:
لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ؛[12]
چشم ها او را نمى بينند؛ ولى او همه چشم ها را می بيند؛ و او بخشنده و آگاه (از همه) چيز است.
حضرت علی نیز در این زمینه می فرماید:
وَ كَلَّتْ عَنْ إِدْرَاكِهِ طُرُوفُ الْعُيُونِ… لَا تَلْمِسُهُ لَامِسَةٌ وَ لَا تُحِسُّهُ حَاسَّة؛[13]
چشمها از درک او سرگردان شده اند… هیچ لمس کننده ای نمی تواند او را لمس کرده و هیچ احساس کننده ای نمی تواند او را احساس کند.
امام صادق نیز می فرماید:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يُحَسُ وَ لَا يُجَسُّ وَ لَا يُمَسُّ وَ لَا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ الْخَمْس؛[14]
ستایش مخصوص خدایی است که حس نمی شود، مورد جست و جو قرار نمی گیرد، لمس نمی گردد، به حواس پنجگانه درک نمی گردد.
اساساً به کارگیری ابزار حسی در حوزه هایی که موضوعات آن قابل مشاهده و تجربه نیستند، نتیجه ای جز گمراهی و خلط روش شناختی نخواهد داشت.
چنانکه به فرموده قرآن، بزرگان قوم بنی اسرائیل، دچار چنین خلطی شده و به حضرت موسی گفتند:
يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَة؛[15]
اى موسى! ما هرگز به تو ايمان نخواهيم آورد؛ مگر اينكه خدا را آشكارا (با چشم خود) ببينيم!
حضرت نیز به اصرار جاهلان قوم بنی اسرائیل که ایمان خود را مشروط به دیدن خدا کرده بودند، به میعادگاه آمد و از خدا خواست که خود را نشان دهد، خداوند متعال نیز فرمود:
لَنْ تَراني وَ لكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَراني؛[16]
هرگز مرا نخواهى ديد! ولى به كوه بنگر، اگر در جاى خود ثابت ماند، مرا خواهى ديد!
قرآن در ادامه می فرماید حضرت حق بر کوه جلوه ای کرد و آن را محو و نابود و همسان با زمین نمود، و حضرت موسی با دیدن آن مدهوش بر زمین افتاد.
بنابراین حواس ظاهری، گر چه در شناخت آثار و آیات تکوینی خدا نقش بسیار مهمی دارند و می توانند زمینه ساز تعقل و معرفتِ خدا گردند، ولی در درک مستقیم حقیقت الهی، فاقد کارآیی می باشند.
.
[1] . سوره نحل: 78.
[2] . سوره غاشیه: 17-20.
[3] . سوره اعراف: 179.
[4] . سوره رعد: 4. و سوره نحل: 12. و سوره روم: 24.
[5] . سوره آل عمران: 190.
[6] . سوره آل عمران: 191.
[7] . سوره فصلت: 53.
[8]. سوره طلاق: 12.
[9]. از جمله توصیف عجایب خلقت انسان (نهج البلاغه، حکمت 8) و خفاش (خطبه 155) و طاووس (خطبه 165). نمونه بسیار برجسته دیگر، حدیث مفصل امام صادق علیه السلام درباره عجایب خلقت انسان و دیگر مخلوقات ، خطاب به مفضل، یکی از شاگردانش است که به توحید مفضل معروف شده است.
[10] . نهج البلاغه: خطبه 185.
[11] . همان، خطبه 182.
[12] . سوره انعام: 103.
[13] . شیخ صدوق، التوحید، ترجمه علی اکبر میرزایی، ص 32.
[14] . همان، ص74.
[15] . سوره بقره: 55.
[16] . سوره اعراف: 143.
بازدیدها: 2