قرآن وجود خدا را امری فطری و بدیهی میداند و به طور مستقیم برای اثبات آن بحث مستقلی مطرح نمیکند، اما به صورت غیرمستقیم استدلالهایی ارائه میدهد. در بسیاری از آیات نیز با یادآوری بدیهیات عقلی و توجه دادن به واقعیتهای قابل مشاهده در جهان و ویژگیهای پدیدهها، انسان را به درک وجود و حقانیت خدا هدایت میکند.
قرآن وجود خدا را امری فطری و بدیهی میداند و به طور مستقیم برای اثبات آن بحث مستقلی مطرح نمیکند، اما به صورت غیرمستقیم استدلالهایی ارائه میدهد. در بسیاری از آیات نیز با یادآوری بدیهیات عقلی و توجه دادن به واقعیتهای قابل مشاهده در جهان و ویژگیهای پدیدهها، انسان را به درک وجود و حقانیت خدا هدایت میکند.
در نگرش قرآن، وجود خالقی دانا و توانا برای جهان امری بدیهی یا نزدیک به بدیهی است و برای درک آن نیازی به استدلالهای پیچیده فلسفی نیست. کافی است انسان با دقت به خود و پدیدههای شگفتانگیز جهان بنگرد تا نشانههای قدرت و تدبیر الهی را مشاهده کند. از این رو قرآن و سخنان امیرمؤمنان(ع) آفرینش و نظم موجود در جهان را دلیلی روشن بر وجود خدا میدانند و تردید در آن را شگفتآور میشمارند.
قرآن خداشناسی را امری فطری میداند و معتقد است انسان به طور سرشتی شناختی از خدا دارد و میتواند بدون آموزش او را درک کند. این معرفت در وجود انسان باقی است، هرچند ممکن است بر اثر غفلت کمرنگ شود، اما در شرایط سخت دوباره آشکار شده و انسان را به سوی خدا متوجه میسازد.
در معارف اسلامی، قلب یکی از مهمترین ابزارهای شناخت است و از طریق آن «معرفت شهودی» حاصل میشود؛ یعنی درکی بیواسطه از حقیقت. قرآن و روایات قلب را محل فهم و دریافت الهامات میدانند و بیان میکنند که با پاکی نفس، نوری از معرفت در آن پدید میآید. هرچند شناخت کامل ذات خدا ممکن نیست، اما انسان میتواند تجلیات و صفات الهی را به صورت شهودی درک کند؛ در حالی که عواملی مانند دلبستگی به دنیا، غرور و غفلت مانع این شناخت میشوند.
در قرآن واژه «عقل» به صورت اسم نیامده، اما به تعقل و تفکر بسیار توصیه شده است. عقل در معارف اسلامی ابزار مهم شناخت و حجت درونی انسان به شمار میآید، هرچند به تنهایی و بدون هدایت الهی کافی نیست.
قرآن بیان میکند که عقل محدود است و نمیتواند ذات نامتناهی خدا را درک کند، اما میتواند وجود خدا و تا اندازهای صفات و افعال او را بشناسد. همچنین قرآن بر استدلال یقینی و تقوای فکری برای رسیدن به شناخت درست تأکید دارد.
حس در قرآن، از ابزار مهم شناخت است و انسان با سمع و بصر به مشاهده طبیعت و نشانههای الهی دعوت میشود. دادههای حسی عقل را در شناخت خدا یاری میکنند، اما توانشان محدود است و تنها آثار خدا را نشان میدهند، نه ذات نامتناهی او. بنابراین حس زمینهساز تعقل و خداشناسی است، اما درک مستقیم حقیقت الهی از توان آن خارج است.
قرآن از حقیقتی متشخص و والامقام و بزرگ نام می برد و او را خدای عالمیان، اصیل ترین حقیقت و سرچشمه همه هستی ها می داند و حدود ۲۷۰۰ بار با نام خاصِ «الله» از او یاد می کند و وی را دارای «نام های نیک» می داند که بیانگر اوصاف اویند.
قرآن از حقیقتی متشخص و والامقام و بزرگ نام می برد و او را خدای عالمیان، اصیل ترین حقیقت و سرچشمه همه هستی ها می داند و حدود ۲۷۰۰ بار با نام خاصِ «الله» از او یاد می کند و وی را دارای «نام های نیک» می داند که بیانگر اوصاف اویند.
«ولایت بر تشریع»، به معنای ولایت بر قانون گذاری و تشریع احکام و تعیین حقوق و تکالیف افراد، دیگر حق انحصاری خداوند متعال است که لازمه آن این است که هیچ یک از احکام و قوانین فردی و اجتماعی بشری نباید با خواست و اراده تشریعی خداوند متعال در تعارض باشد.
«ولایت بر جامعه» و فرمانروایی در عرصه های مختلف زندگی بشر، از دیگر حقوق انحصاری خداوند متعال است که او نیز از طریق نصب شایستگانی در بین انسان ها اِعمال ولایت و حکمرانی می کند و نظر خود را با دادن حق حاکمیت به افرادی در زندگی انسان ها سریان می دهد.